Een depressie wordt vaak geassocieerd met somberheid, weinig energie en verlies van interesse of plezier. Maar ook angst, onrust en paniek kunnen voorkomen bij mensen met een depressie. Misschien merk je dat je hart ineens sneller gaat kloppen, je ademhaling verandert en je het gevoel krijgt dat je de controle verliest. Depressie en paniekaanvallen zijn niet hetzelfde, maar kunnen wel tegelijkertijd voorkomen en elkaar beïnvloeden. Dus kan een depressie paniekaanvallen veroorzaken?
Wat is een paniekaanval?
Bij een paniekaanval komt plotseling intense angst of paniek op, vaak in combinatie met verschillende lichamelijke en psychische klachten. De angst kan snel toenemen en soms optreden zonder dat er op dat moment sprake lijkt te zijn van direct gevaar. De fysieke klachten kunnen zo sterk zijn dat iemand tijdens een eerste paniekaanval bijvoorbeeld echt denkt een hartaanval te krijgen. Tijdens een paniekaanval kun je bijvoorbeeld last krijgen van:
- hartkloppingen of een versnelde hartslag;
- zweten;
- trillen;
- benauwdheid of het gevoel niet goed te kunnen ademen;
- pijn of een beklemmend gevoel op de borst;
- duizeligheid of een licht gevoel in het hoofd;
- misselijkheid;
- koude rillingen of juist een warm gevoel;
- tintelingen of een verdoofd gevoel;
- het gevoel de controle te verliezen;
- het gevoel dat de omgeving of jijzelf niet helemaal echt aanvoelt;
- angst om dood te gaan.
Een paniekaanval kan ook lijken op bepaalde lichamelijke aandoeningen. Gaan de klachten bij een eerste paniekaanval niet over, of zijn de klachten duidelijk anders dan bij eerdere aanvallen? Neem dan contact op met je huisarts of huisartsen-spoedpost om de klachten te laten beoordelen.
Kan een depressie paniekaanvallen veroorzaken?
Paniekaanvallen kunnen voorkomen bij mensen met een depressie. Angst en paniek kunnen onderdeel zijn van het klachtenbeeld, maar dat betekent niet dat een depressie altijd de directe oorzaak van een paniekaanval is. Sommige mensen ervaren tijdens een depressie vooral somberheid en verlies van interesse of plezier, terwijl anderen daarnaast veel spanning, angst of onrust ervaren. Bij hen kunnen ook paniekaanvallen optreden. Andersom kunnen terugkerende paniekaanvallen of een angststoornis depressieve klachten beïnvloeden. De angst voor een volgende aanval kan er bijvoorbeeld toe leiden dat iemand situaties vermijdt, zich sociaal terugtrekt of bepaalde activiteiten stopt. Hierdoor kan het dagelijks leven steeds verder worden beperkt en kunnen depressieve klachten ontstaan of verergeren. De relatie tussen depressie en paniekaanvallen kan dus beide kanten op werken. Daarom is het niet altijd mogelijk om één directe oorzaak aan te wijzen.
Waarom kunnen depressie en paniekaanvallen samengaan?
Er bestaat niet één verklaring waarom iemand met een depressie ook paniekaanvallen krijgt. Meestal spelen meerdere factoren een rol.
Langdurige spanning en stress
Een depressie kan samengaan met veel stress, piekeren en innerlijke onrust. Bij spanning kunnen lichamelijke reacties zoals een versnelde hartslag, gespannen spieren of een veranderde ademhaling sterker opvallen. Wanneer je deze signalen als bedreigend ervaart, kan de angst verder toenemen.
Angstige gedachten
Depressie kan gepaard gaan met negatieve gedachten over jezelf, de toekomst of je huidige situatie. Wanneer daarnaast angstgedachten ontstaan, bijvoorbeeld dat er iets ergs gaat gebeuren of dat je de controle verliest, kan de spanning verder oplopen en meer angst veroorzaken.
Veranderingen in slaap en energie
Slaapproblemen en vermoeidheid komen vaak voor bij depressie. Wanneer je langdurig slecht slaapt of uitgeput bent, kun je je lichamelijk en emotioneel kwetsbaarder voelen. Dat kan het omgaan met stress en angst nog moeilijker maken.
Vermijding
Wanneer je je somber of angstig voelt, kan het verleidelijk zijn om moeilijke situaties of gevoelens te vermijden. Dat kan op korte termijn opluchting geven, maar op langere termijn kan dat de angst juist in stand houden. Bij paniekaanvallen kan bijvoorbeeld angst voor een nieuwe aanval ontstaan. Iemand vermijdt vervolgens bepaalde plekken, lichamelijke inspanning of situaties waarin ontsnappen moeilijk voelt.
Een afzonderlijke angst- of paniekstoornis
Paniekaanvallen tijdens een depressie hoeven niet uitsluitend onderdeel te zijn van de depressieve klachten. Er kan tegelijkertijd sprake zijn van een angststoornis of paniekstoornis. Daarom is het belangrijk om te kijken naar het volledige klachtenbeeld in plaats van iedere paniekaanval automatisch aan depressie toe te schrijven.
Is een paniekaanval hetzelfde als een paniekstoornis?
Nee. Eén of meerdere paniekaanvallen betekenen niet automatisch dat je een paniek- of angststoornis hebt. Een paniekaanval beschrijft een episode van plotselinge, intense angst met lichamelijke en psychische klachten. Bij een paniekstoornis zijn er terugkerende, onverwachte paniekaanvallen en ontstaat vaak aanhoudende bezorgdheid over nieuwe aanvallen of verandert iemand zijn gedrag uit angst voor een volgende aanval. Je kunt dus een paniekaanval krijgen zonder een paniekstoornis te hebben.
Hoe herken je paniek bij een depressie?
Depressieve klachten en angstklachten kunnen tegelijkertijd voorkomen en soms in elkaar overlopen. Toch zijn er verschillen in hoe deze klachten meestal worden ervaren. Bij een depressie zijn klachten vaak langere tijd aanwezig. Somberheid en verlies van interesse of plezier staan daarbij op de voorgrond. Daarnaast kun je last hebben van vermoeidheid, slaapproblemen, concentratieproblemen, gevoelens van schuld of waardeloosheid en veranderingen in eetlust. Een paniekaanval ontstaat juist plotseling en kan binnen korte tijd als zeer heftig worden ervaren. Je kunt bijvoorbeeld ineens hartkloppingen, benauwdheid, duizeligheid, trillen of een beklemmend gevoel op de borst ervaren. Tegelijkertijd kan er sterke angst ontstaan, bijvoorbeeld de angst om de controle te verliezen, flauw te vallen of dood te gaan. De lichamelijke klachten en angst kunnen elkaar vervolgens versterken.
Het verschil zit dus vooral in het verloop van de klachten. Depressieve klachten zijn doorgaans langer aanwezig, terwijl een paniekaanval plotseling opkomt en een duidelijke piek in angst en lichamelijke spanning kent. Het één sluit het ander niet uit. Je kunt langere tijd depressieve klachten hebben en daarnaast paniekaanvallen ervaren. Soms hangen de klachten met elkaar samen, maar er kan ook tegelijkertijd sprake zijn van een afzonderlijke angst- of paniekstoornis.
Wat kun je doen tijdens een paniekaanval?
Een paniekaanval kan heel bedreigend aanvoelen. Wanneer je herkent dat je een paniekaanval hebt, helpt het om jezelf eraan te herinneren dat de intense angst en lichamelijke klachten uiteindelijk weer afnemen. Probeer niet krampachtig tegen je paniekaanval te vechten. Richt je aandacht op je omgeving door te benoemen wat je ziet, hoort of voelt. Ook rustig ademhalen kan helpen. Probeer bijvoorbeeld een van deze ademhalingsoefeningen:
- Langzaam uitademen: Adem rustig in door je neus en adem vervolgens langzaam uit door je mond. Probeer de uitademing iets langer te maken dan de inademing, bijvoorbeeld 3 seconden in en 5 seconden uit. Herhaal dit enkele minuten zonder de ademhaling te forceren.
- Buikademhaling: Leg één hand op je buik. Adem rustig in en voel je buik iets omhoogkomen. Adem langzaam uit en voel je buik weer zakken. Probeer vooral rustig en natuurlijk te ademen in plaats van zo diep mogelijk.
- Ademen met getuite lippen: Adem rustig in door je neus. Tuit daarna je lippen alsof je zachtjes een kaars wilt uitblazen en adem langzaam uit. Dit kan helpen om het tempo van je ademhaling te verlagen.
Het is goed om achteraf te kijken wat er vóór de aanval gebeurde. Was je gespannen? Had je weinig geslapen? Was er een specifieke gedachte of situatie? Of leek de aanval juist onverwacht te ontstaan? Wanneer paniekaanvallen terugkomen, is het verstandig om dit met een zorgprofessional te bespreken.
Wat kun je doen bij paniekaanvallen en depressieve klachten?
Welke behandeling passend is, hangt af van de aard en ernst van de klachten en van de vraag welke klachten het meest op de voorgrond staan. Bij terugkerende paniekaanvallen en angstklachten kan therapie helpen. Cognitieve gedragstherapie (CGT) wordt bijvoorbeeld gebruikt om anders te leren omgaan met angstige gedachten, lichamelijke sensaties en vermijdingsgedrag. Als er daarnaast sprake is van een depressie, wordt er gekeken naar het volledige klachtenbeeld. Afhankelijk van de ernst, eerdere behandelingen en persoonlijke situatie kunnen verschillende behandelingen worden overwogen. Wanneer depressie en een angst- of paniekstoornis tegelijkertijd voorkomen, kan een behandelaar samen met jou bepalen welke klachten als eerste aandacht nodig hebben. Staan bij jou vooral de depressieve klachten op de voorgrond staan en hebben eerdere behandelingen onvoldoende effect gehad, dan kunnen er andere behandelopties worden overwogen. Lees meer over therapieresistente depressie en wanneer rTMS een passende behandeling kan zijn.
Wanneer is het verstandig om hulp te zoeken?
Een enkele paniekaanval betekent niet automatisch dat je een psychische aandoening hebt. Het is wel verstandig om professionele hulp te zoeken wanneer paniekaanvallen regelmatig terugkomen, je voortdurend bang bent voor een volgende aanval of je situaties begint te vermijden vanwege de angst. Ook aanhoudende depressieve klachten verdienen aandacht. Denk bijvoorbeeld aan somberheid, verlies van interesse of plezier, ernstige vermoeidheid, gevoelens van waardeloosheid of problemen met het dagelijks functioneren. Omdat klachten zoals pijn op de borst, benauwdheid en hartkloppingen ook lichamelijke oorzaken kunnen hebben, is het belangrijk om nieuwe of onverklaarde klachten niet zelf automatisch als paniek te bestempelen. Heb je gedachten aan zelfdoding of ben je bang dat je jezelf iets aandoet? Zoek dan direct professionele hulp.
Depressie en paniekaanvallen kunnen elkaar versterken
Paniekaanvallen kunnen voorkomen bij mensen met een depressie, maar een depressie is niet automatisch de directe oorzaak van paniek. Angst- en depressieve klachten komen regelmatig samen voor en kunnen elkaar versterken. Daarom is het belangrijk om niet alleen naar de afzonderlijke paniekaanval te kijken, maar naar het volledige klachtenbeeld. Wanneer paniekaanvallen of depressieve klachten blijven terugkomen en je dagelijks leven beïnvloeden, kan professionele hulp helpen om te onderzoeken wat er speelt en welke behandeling het beste aansluit bij jouw situatie.