Bij depressieve klachten denken we vaak eerst aan psychologische factoren. Toch worden we ons steeds meer bewust dat lichamelijke processen een rol kunnen spelen, waaronder chronische, laaggradige ontsteking. Dat betekent niet dat depressie een “ontstekingsziekte” is. Maar bij een deel van de mensen kan langdurige ontstekingsactiviteit bijdragen aan het ontstaan of versterken van klachten.
Wat is een chronische ontsteking?
Ontsteking is een natuurlijke reactie van het immuunsysteem. Wanneer je bijvoorbeeld een wondje of een virus hebt, komt je afweersysteem in actie. De bekende signalen van zo’n ontstekingsreactie zijn roodheid, warmte, zwelling en soms pijn of koorts. Het lichaam stuurt afweercellen en ontstekingsstoffen naar de plek waar schade of infectie zit. Dit zorgt ervoor dat bacteriën worden bestreden, beschadigd weefsel wordt opgeruimd en herstel kan plaatsvinden.
Ontsteking is dus in de basis een gezond en tijdelijk proces. Zodra de infectie is bestreden of het weefsel hersteld, schakelt het immuunsysteem weer terug naar een ruststand. Bij chronische, laaggradige ontsteking verloopt dit anders. Het immuunsysteem blijft als het ware op een laag pitje branden, zonder een duidelijk zichtbare infectie of verwonding. Deze vorm van ontsteking veroorzaakt meestal geen duidelijke symptomen zoals koorts of zwelling. In plaats daarvan zijn de signalen subtieler, zoals aanhoudende vermoeidheid, een verhoogde stressgevoeligheid of een gevoel van lichamelijke uitputting.
Chronische ontsteking kan ontstaan door factoren zoals langdurige stress, slaaptekort, overgewicht, roken of bepaalde chronische aandoeningen. Omdat het immuunsysteem en het brein met elkaar communiceren, kan deze voortdurende activatie invloed hebben op hersenprocessen die betrokken zijn bij stemming, motivatie en energie.
Hoe kan ontsteking depressieve klachten beïnvloeden?
Als ontstekingsactiviteit het brein beïnvloedt, kan dat zich uiten in zowel mentale als lichamelijke signalen. Wanneer het immuunsysteem actief is, maakt het stoffen aan zoals cytokinen. Deze ontstekingsstoffen kunnen via het bloed of via zenuwbanen signalen doorgeven aan het brein. Daar beïnvloeden ze verschillende processen die betrokken zijn bij stemming, energie en stressregulatie.
Neurotransmitters
Een van de effecten is dat ontstekingsstoffen de aanmaak en verwerking van neurotransmitters kunnen veranderen. Ze kunnen bijvoorbeeld de productie van serotonine verminderen of ervoor zorgen dat serotonine sneller wordt afgebroken. Ook kan de dopamine-activiteit in beloningsgebieden van het brein afnemen. Serotonine speelt een belangrijke rol bij emotionele stabiliteit en stemming, terwijl dopamine betrokken is bij motivatie en het ervaren van plezier. Wanneer deze systemen minder actief worden, kun je je somberder, vlakker of minder gemotiveerd voelen.
“Sickness behaviour”
Daarnaast kan het brein overschakelen op wat ook wel “sickness behavior” wordt genoemd. Bij een infectie is dit een normale en functionele reactie: je krijgt minder energie, trekt je terug, hebt minder behoefte aan sociale interactie en wilt vooral rusten. Dit helpt het lichaam herstellen. Wanneer ontstekingsactiviteit echter langdurig aanwezig blijft, kan dit patroon blijven bestaan, ook zonder dat er sprake is van een acute infectie. Dat lijkt sterk op depressieve symptomen zoals vermoeidheid en terugtrekking.
Stressgevoeligheid
Ontstekingsstoffen kunnen ook het stresssysteem, de zogenaamde HPA-as, gevoeliger maken. Hierdoor reageert het lichaam sterker op stress, herstel je minder snel na spanning en blijft het systeem langer geactiveerd. Dit kan leiden tot aanhoudende vermoeidheid, prikkelbaarheid en een verhoogde stressgevoeligheid.
Slaap
Tot slot kan ontstekingsactiviteit invloed hebben op hersengebieden die betrokken zijn bij het slaap-waakritme. Hierdoor slaap je mogelijk lichter, word je vaker wakker en voel je je minder uitgerust. Slechte slaap kan op zijn beurt ontstekingsactiviteit weer versterken, waardoor een vicieuze cirkel kan ontstaan.
Wat kunnen tekenen zijn van chronische ontsteking?
Het brein reageert als het ware alsof het energie moet sparen. Vanuit evolutionair perspectief is dat logisch: bij ziekte is rust nodig om te herstellen. Maar wanneer ontstekingsactiviteit langdurig aanwezig is, kan dit patroon blijven hangen.
Dat kan zich uiten in klachten zoals:
- Aanhoudende vermoeidheid
- Minder plezier of interesse ervaren
- Verminderde motivatie
- Concentratieproblemen
- Een sombere stemming
Mensen kunnen bijvoorbeeld last hebben van aanhoudende vermoeidheid die niet goed verklaard wordt door inspanning of slaaptekort. Ook kan er een verhoogde gevoeligheid voor stress ontstaan: prikkels komen harder binnen en herstel na spanning duurt langer. Soms zijn er vage lichamelijke klachten, zoals spierpijn, een gevoel van griep zonder koorts, of een algemeen gevoel van lichamelijke onrust. Verminderde energie en mentale traagheid kunnen eveneens voorkomen.
Het lastige is dat deze klachten veel verschillende oorzaken kunnen hebben. Ze komen ook voor bij stress, burn-out, slaaptekort, hormonale schommelingen of depressie zelf. Op zichzelf vormen ze dus geen bewijs van chronische ontstekingsactiviteit. Daarom is het belangrijk om klachten altijd in samenhang met het totale medische en psychische beeld te beoordelen.
Wanneer is het zinvol om dit te laten onderzoeken?
Het is verstandig om dit met de huisarts te bespreken wanneer klachten langdurig aanhouden, wanneer er naast stemmingsklachten ook duidelijke lichamelijke symptomen aanwezig zijn, wanneer er sprake is van een chronische aandoening of wanneer eerdere behandelingen onvoldoende effect hebben gehad. De huisarts kan beoordelen of aanvullend onderzoek medisch zinvol is en past bij jouw situatie.
Hoe kun je ontstekingsactiviteit testen?
Chronische, laaggradige ontsteking is meestal niet direct voelbaar. Er is geen specifiek symptoom dat automatisch wijst op ontsteking. Daarom wordt ontstekingsactiviteit alleen onderzocht wanneer daar een medische aanleiding voor is.
Via bloedonderzoek kan een arts onder andere kijken naar:
- CRP (C-reactief proteïne)
- BSE (bezinkingssnelheid)
- In sommige gevallen: specifieke ontstekingsmarkers afhankelijk van het klinisch beeld
Deze waarden geven een indruk van ontstekingsactiviteit in het lichaam. Een verhoogde waarde betekent niet automatisch dat depressieve klachten hierdoor worden veroorzaakt. En normale waarden sluiten psychische klachten niet uit. Daarom wordt bloedonderzoek altijd geïnterpreteerd in samenhang met je klachten en medische voorgeschiedenis.
Wat kun je doen bij chronische ontstekingsactiviteit?
Er bestaat geen eenvoudige “ontstekingsremmer” die depressieve klachten oplost. Chronische ontstekingsactiviteit is meestal het gevolg van een combinatie van factoren. Wel zijn er leefstijl aspecten die invloed hebben op het immuunsysteem en die ontstekingsactiviteit kunnen verminderen.
Slaaphygiëne
Slaap speelt daarin een belangrijke rol. Chronisch slaaptekort verhoogt ontstekingswaarden in het lichaam en verstoort het herstel van zowel het immuunsysteem als het brein. Voldoende en regelmatige slaap helpt het lichaam om terug te keren naar een ruststand, wat bijdraagt aan zowel lichamelijk als mentaal herstel.
Beweging
Ook beweging heeft een regulerend effect. Matige, regelmatige fysieke activiteit werkt ontstekingsremmend en ondersteunt tegelijkertijd processen in het brein die betrokken zijn bij stemming en motivatie. Het gaat daarbij niet om intensieve sportprestaties, maar om consistente, haalbare beweging.
Stressregulatie
Langdurige stress houdt het immuunsysteem actief. Wanneer het lichaam voortdurend spanning ervaart, blijft het stresssysteem geactiveerd, wat ontstekingsprocessen kan versterken. Stressreductie, bijvoorbeeld via ontspanning, psychotherapie of het aanleren van betere stressregulatie, kan helpen het systeem geleidelijk tot rust te brengen.
Voeding
Voeding beïnvloedt eveneens ontstekingsprocessen. Een voedingspatroon rijk aan groenten, fruit, vezels en onverzadigde vetten ondersteunt de algemene gezondheid en kan bijdragen aan een lagere ontstekingsactiviteit. Het gaat hierbij niet om een “perfect dieet”, maar om een duurzaam en evenwichtig voedingspatroon.
Stoppen met roken
Tot slot speelt roken een duidelijke rol. Roken houdt het immuunsysteem chronisch geactiveerd en verhoogt ontstekingswaarden in het lichaam. Stoppen met roken kan daarom zowel lichamelijk als mentaal herstel ondersteunen.
Is depressie dan puur lichamelijk?
Nee. In de meeste gevallen is er sprake van een wisselwerking tussen biologische factoren, psychologische processen en sociale omstandigheden. Deze elementen beïnvloeden elkaar voortdurend. Belangrijk om te benadrukken is dat deze maatregelen ondersteunend kunnen zijn, maar geen vervanging vormen voor behandeling bij een depressieve stoornis. Wanneer sprake is van een klinische depressie, blijft professionele begeleiding essentieel.
Wanneer is psychische hulp belangrijk?
Chronische ontsteking kan bijdragen aan klachten, maar het behandelen van alleen het lichaam is meestal onvoldoende bij een depressieve stoornis. Psychotherapie, medicatie of in specifieke gevallen gespecialiseerde behandelingen kunnen nodig zijn om de vicieuze cirkel te doorbreken.
Als depressieve klachten:
- Langer dan twee weken vrijwel dagelijks aanwezig zijn
- Je functioneren beïnvloeden
- Gepaard gaan met hopeloosheid of suïcidale gedachten
- Niet verbeteren ondanks leefstijlveranderingen
Dan is professionele hulp belangrijk.
Het belang van een brede benadering
Het is begrijpelijk om te zoeken naar een lichamelijke verklaring wanneer je je langdurig somber voelt. Soms is er inderdaad een lichamelijke factor die meespeelt. Maar depressieve klachten verdienen een brede blik. Niet om één oorzaak aan te wijzen, maar om niets over het hoofd te zien. Blijven klachten aanhouden of nemen ze toe? Dan kan een specialistische beoordeling zinvol zijn. Juist de combinatie van lichamelijke en psychische aandacht geeft vaak de meeste ruimte voor herstel.
