De dag is net begonnen, een dag vol taken die je eigenlijk al had moeten afronden, je omgeving is rommelig, je hoofd zit vol, je voelt van alles en je lichaam is uitgeput. Je denkt aan alles wat je moet, je wilt het doen, maar komt niet in actie. Je schrijft alles van je af, maakt dingen behapbaar, maar starten lukt maar niet. Dat kan gebeuren als je ontregeld bent geraakt. Ontregeling ziet er bij iedereen anders uit. Bij de één uit het zich in paniek en onrust, bij de ander juist in leegte, uitstel of totale stilstand. Sommigen gaan overcompenseren en blijven maar doorgaan, terwijl anderen zichzelf niet meer in beweging krijgen. Maar onder die verschillen ligt hetzelfde mechanisme: een zenuwstelsel dat zijn gevoel van veiligheid is kwijtgeraakt.
Een ontregeld zenuwstelsel
Bij depressie, langdurige stress, burn-out of trauma kan je zenuwstelsel zijn gevoel van veiligheid verliezen. Je lichaam schakelt dan niet meer vanzelf tussen actie en rust, maar blijft hangen in een beschermstand. In plaats van energie en beweging, ontstaat er leegte, chaos of een zwaar, afgesloten gevoel. Het voelt alsof je niet meer functioneert zoals je ooit deed. Je brein wil wel. Maar je lichaam zegt “nee”. Hoe harder je jezelf probeert te dwingen, hoe meer het systeem op slot gaat. Dat is waarom simpele dingen ineens onmogelijk voelen. Alsof de verbinding tussen willen en doen is verbroken. Veel mensen noemen dit luiheid. Of een gebrek aan motivatie of discipline. Maar motivatie en meer discipline zijn vaak niet de oplossing. Je lichaam blijft hangen in overleving.
Wat heeft dat te maken met overleving?
Je zenuwstelsel is gebouwd om je veilig te houden, niet om je productief te maken. Wanneer het te lang stress, pijn of overbelasting heeft moeten dragen, schakelt het over op overlevingsmechanismen.
Vechten, vluchten en bevriezen
Wanneer je brein te veel spanning of gevaar ervaart, kiest het automatisch één van deze reacties: vechten, vluchten of bevriezen. Stel je voor dat je bijna wordt aangereden. In een fractie van een seconde reageert je lichaam. Je springt opzij (vluchten), je schreeuwt of slaat tegen het raam aan (vechten), of je staat verstijfd stil (bevriezen). Dat gebeurt niet omdat je het zo bedenkt, maar omdat je zenuwstelsel razendsnel kiest wat op dat moment de meeste overlevingskans heeft. In echte gevaarlijke situaties kan elke reactie levensreddend zijn.
Bij een ontregeld zenuwstelsel gebeurt precies hetzelfde, alleen zonder dat er een auto op je afkomt. Je lichaam blijft reageren alsof er constant “gevaar” is. Vechten kan in het dagelijks leven eruitzien als jezelf pushen en blijven presteren. Vluchten als vermijden of uitstellen en bevriezen, waarbij alles stilvalt: je weet wat je moet doen, maar het lukt niet. Veel mensen met depressie of langdurige stress bewegen voortdurend tussen deze drie standen. Je knalt even door op pure wilskracht, raakt uitgeput en belandt daarna weer in stilstand. Bij mensen met depressie en overbelasting is vooral die derde reactie, namelijk bevriezen, vaak actief.
Bevriezen
Bevriezen is een oeroude overlevingsreactie. Minder voelen, minder doen, minder binnenlaten. Zo bespaart het energie en beschermt het je tegen nog meer overweldiging. Dus jouw ‘ik kan niet meer’ is eigenlijk een systeem dat alles op alles zet om je niet verder uit te putten.
Wat als je ontregeld bent geraakt?
Als je zenuwstelsel te lang in overlevingsstand heeft gestaan, raakt het zijn natuurlijke ritme kwijt. Je herstelt niet meer vanzelf na stress en zelfs rust kan “onveilig” aanvoelen. Je kunt je leeg voelen, snel overprikkeld zijn, emotioneel vlak of juist overspoeld. Dingen die ooit lukten, voelen ineens onbereikbaar en dat kan je het gevoel geven dat je jezelf kwijt bent. Maar dit is niet het einde. Het is een systeem dat te lang sterk is geweest en nu om iets anders vraagt. Niet om meer door te zetten, maar om een andere aanpak en nieuwe manieren om weer in beweging te komen.
Kom weer in contact met jezelf
Wanneer je ontregeld bent, werkt wilskracht nauwelijks. Hoe harder je jezelf pusht, hoe meer je systeem zich afsluit. Probeer in plaats daarvan eerst in contact te komen met je lichaam. Dat kan iets kleins zijn: even beide voeten op de grond, langzaam en diep ademhalen, even wat eten. Weer bewust worden van lichamelijke signalen en de rust terugbrengen. Vanuit die veiligheid kan beweging langzaam weer ontstaan.
Maak dingen kleiner
Alles voelt groot, zwaar en onoverzichtelijk. Door dingen op te delen in het allerkleinste stapje, geef je je systeem een signaal dat het veilig is om te beginnen. Niet: “ik moet dit afmaken”, maar: “ik begin”. Niet: “ik moet in beweging komen”, maar: “ik doe iets”. Kleine bewegingen bouwen vertrouwen en zorgt voor momentum.
Eerst uitrusten
Veel mensen gunnen zichzelf pas rust als alles af is. Maar bij ontregeling werkt dat precies andersom. Je zenuwstelsel heeft eerst rust nodig om überhaupt weer te kunnen functioneren. Dat betekent momenten van niets doen, liggen, zacht bewegen, warme thee, stilte. Je lichaam heeft het nodig om uit overleving te komen.
Wees niet te streng
Als je jezelf blijft vertellen dat je faalt, raakt je systeem nog ontregeld. Probeer te oefenen met andere gedachten: niet “ik doe niks”, maar “mijn lichaam is moe”. Niet “ik stel uit”, maar “ik ben overprikkeld”. Die verschuiving lijkt klein, maar hij verandert hoe veilig je je vanbinnen voelt. En zelfveroordeling werkt niet, anders had het allang gewerkt.
